Cơ hội hay thách thức của giáo viên trước làn sóng AI?

(HNTTO) – Cần khẳng định rằng, trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, dù ở bất cứ thời đại nào, chúng ta cũng luôn thấy được vai trò gần như bất khả xâm phạm của giáo viên. Những người giữ cánh cửa tri thức, dạy chúng ta biết suy nghĩ và quan trọng không kém là xây dựng nhân cách. Trong nhiều nền văn hóa Á Đông, nghề giáo thậm chí còn được coi là “thiên chức”.

Ảnh minh hoạ
Tuy nhiên, không thể phũ nhận – AI mở ra cơ hội to lớn để đổi mới giáo dục – giúp tiết kiệm thời gian, mở rộng tri thức, cá nhân hóa việc học tập, giảng dạy. AI làm dấy lên nỗi lo về lệ thuộc công nghệ và mất đi giá trị thật của học tập…AI hiện đang mở ra cơ hội đổi mới phương pháp giảng dạy nhưng cũng đặt ra thách thức về năng lực thích ứng của giáo viên.
Đồng thời, sự xuất hiện của AI không chỉ là tiến bộ công nghệ mà còn là thách thức triết học đối với giáo dục…AI sẽ không thay thế giáo dục, nhưng sẽ định hình lại lý do và phương pháp của giáo dục. Từ đó, đòi hỏi một triết lý mới – không thay thế cái cũ, mà kết nối, diễn giải và mở rộng chúng trong bối cảnh mới…
Hiện nay, AI đang từng bước tham gia sâu hơn vào hoạt động dạy và học. Từ hỗ trợ soạn giáo án, thiết kế bài giảng, tìm kiếm tư liệu đến giải đáp thắc mắc và xây dựng bài tập, công nghệ giúp giáo viên tiết kiệm thời gian, đa dạng hóa phương pháp truyền đạt và tạo thêm cơ hội học tập cho học sinh…
Mặc dù vậy, khi AI có thể thực hiện ngày càng nhiều công việc vốn do giáo viên đảm nhiệm, nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ, suy giảm tư duy độc lập và những yêu cầu mới về năng lực nghề nghiệp cũng đặt ra rõ nét hơn…Theo đó, khiến vai trò của người thầy không chỉ dừng ở truyền đạt kiến thức mà còn phải định hướng, kiểm chứng thông tin, khơi gợi tư duy và đồng hành với học sinh trong quá trình trưởng thành.
Cạnh đó, AI đang bước vào lớp học, bàn làm việc của giáo viên và cả quá trình học tập của học sinh. Từ việc tìm kiếm, hệ thống hóa tài liệu, thiết kế bài giảng đến xây dựng các tình huống học tập, công nghệ này có thể hỗ trợ người thầy thực hiện nhiều công việc nhanh chóng, linh hoạt hơn. Điều này, đang dần mở ra cơ hội đổi mới hoạt động dạy học, song cũng khiến không ít giáo viên phải nhìn nhận lại vai trò và năng lực của mình trong môi trường giáo dục đang thay đổi…
Mặt khác, nếu phụ thuộc quá nhiều vào AI, giáo viên có thể đánh mất sự sáng tạo, hoặc thậm chí mất đi mối liên kết cảm xúc với học sinh, một trong những yếu tố mà công nghệ không thể thay thế. Để AI không biến thành “cỗ máy làm bài hộ”, trước hết giáo viên phải là người hiểu rõ và sử dụng thành thạo công cụ này. Nếu không, họ sẽ không thể nhận biết được học sinh đang dùng AI thế nào, hay giúp các em học đúng cách.
Trong khi đó, giáo viên không nhất thiết phải là chuyên gia công nghệ, nhưng cần biết trải nghiệm và hướng dẫn học sinh sử dụng các công cụ như ChatGPT, Gemini, Copilot, Grammarly, Canva AI…Chỉ khi nắm rõ lợi ích, hạn chế và rủi ro đạo đức của AI, thầy cô mới có thể dạy trò suy nghĩ cùng AI…Do vậy, AI vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với đội thầy, cô giáo. Vấn đề không phải là né tránh hay lo ngại công nghệ mà quan trọng là giáo viên phải hiểu đúng, sử dụng đúng và từng bước làm chủ công cụ này.
Trong thực tiễn, AI có thể giúp giáo viên giảm đáng kể thời gian dành cho những công việc mang tính kỹ thuật. Với những môn học có khối lượng kiến thức lớn như Lịch sử, Công nghệ có thể hỗ trợ tìm kiếm, hệ thống hóa, phân loại tư liệu, xây dựng sơ đồ tư duy, bảng biểu, dòng thời gian và các tình huống học tập. Thay vì mất nhiều thời gian chuẩn bị, giáo viên có thêm điều kiện tập trung vào nội dung chuyên môn và cách tổ chức hoạt động trên lớp.
Ngoài ra, AI còn tạo điều kiện để cá thể hóa việc học. Giáo viên có thể thiết kế nhiệm vụ phù hợp với năng lực, tốc độ tiếp thu của từng nhóm học sinh, cạnh đó sử dụng hình ảnh, video, bản đồ tương tác và các mô phỏng trực quan để bài giảng sinh động hơn. Học sinh cũng có thêm công cụ tự học, tự nghiên cứu, kiểm tra và mở rộng kiến thức ngoài phạm vi sách giáo khoa.
AI không chỉ làm thay đổi cách học sinh học, mà còn đặt ra yêu cầu tái đào tạo giáo viên. Hiện nay, mọt số địa phương đã tổ chức khóa tập huấn về AI, dạy kỹ năng sử dụng công cụ, thiết kế bài giảng tương tác. Mặc dù vậy, điều kiện cơ sở vật chất và trình độ công nghệ giữa các trường chưa đồng đều, khiến việc ứng dụng chưa thực sự hiệu quả.
Ở góc độ người nghiên cứu khoa học, nếu biết khai thác, AI sẽ giúp giáo viên giảm bớt những công việc mang tính kỹ thuật, hành chính để dành nhiều thời gian hơn cho chuyên môn, cho học sinh và cho sự sáng tạo trong mỗi giờ lên lớp. Đây cũng chính là cơ hội lớn nhất mà công nghệ mang lại cho người thầy. Với những tiện ích này không đồng nghĩa AI có thể đảm nhiệm toàn bộ công việc của giáo viên. Bởi, hoạt động giáo dục không đơn thuần là truyền đạt kiến thức hay cung cấp đáp án cho người học.
Song song đó, mỗi lớp học, giáo viên còn phải quan sát, đánh giá khả năng tiếp thu, nhận diện những khó khăn về tâm lý, điều chỉnh cách truyền đạt và khơi gợi hứng thú học tập cho từng học sinh. AI có thể cung cấp một câu trả lời nhưng không thể thay thế sự tận tâm của người thầy khi phát hiện một học sinh chưa hiểu bài. AI có thể thiết kế một bài giảng nhưng không thể thay thế sự nhạy cảm sư phạm để nhận ra những biến chuyển trong tâm lý học trò. AI có thể đưa ra lời khuyên nhưng không thể thay thế trách nhiệm, tình thương và tấm gương của người giáo viên.
Như vậy, khi công nghệ ngày càng phát triển, lợi thế của người thầy không chỉ là khả năng truyền đạt kiến thức. Năng lực chuyên môn, tư duy độc lập, khả năng định hướng và sự thấu hiểu học sinh mới là những yếu tố giúp giáo viên khẳng định giá trị nghề nghiệp. Qua đó, chúng ta đang ở trong giai đoạn mà tiến bộ bậc nhất nhân loại này đang bước vào lớp học trên toàn thế giới một cách nhanh chóng.
Ở một số nước trên thế giới, học sinh tiểu học ở Thâm Quyến (Trung Quốc) hoàn toàn có thể hỏi trợ lý ảo về bất cứ môn học nào và nhận câu trả lời ngay lập tức. Tại Mỹ, công ty Khan Academy ra mắt “Khanmigo” như một “gia sư AI” hoạt động 24/7, có thể tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên. Một khảo sát của Education Week năm 2024 cho thấy gần 60% giáo viên Mỹ đã thử dùng ChatGPT hoặc các công cụ tương tự trong công việc.
Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, nhiều trường học đã bắt đầu ứng dụng AI vào phân tích dữ liệu học tập, xác định học sinh nào có nguy cơ tụt lại phía sau. Giáo viên từ đó tập trung vào việc hỗ trợ cảm xúc, điều chỉnh phương pháp dạy. Công nghệ chấm bài viết bằng AI cũng đang chứng minh ưu điểm tiết kiệm thời gian của mình, cho phép các thầy cô tập trung phản hồi cá nhân hoá cho học sinh. Thậm chí nhiều giáo viên tại Mỹ đã bắt đầu sử dụng ChatGPT nhiều hơn trong việc gợi ý kế hoạch bài giảng hoặc soạn bộ câu hỏi.
Tại Việt Nam, không ít giáo viên đã chuyển từ e ngại sang thích nghi. Nhiều giáo viên thừa nhận từng lolắng khi học trò dùng AI để viết văn nhưng sau đó, các thầy cô đã biến điều đó thành bài tập phản biện trên lớp theo dạng để AI viết rồi cùng nhau phân tích đúng sai. Kết quả là độ hứng thú của học sinh với bài học cao hơn hẳn…
Có thể thấy, nếu AI mở ra cơ hội đổi mới phương pháp giảng dạy thì mặt trái của công nghệ cũng là vấn đề không thể xem nhẹ. Khi giáo viên và học sinh quá phụ thuộc vào những câu trả lời có sẵn, quá trình tư duy, phản biện và sáng tạo có nguy cơ bị rút ngắn. Một bài giảng được thiết kế nhanh hơn hay một bài tập có đáp án hoàn chỉnh chưa chắc đồng nghĩa với chất lượng học tập được nâng cao.
Nếu trước đây, khi gặp vấn đề chưa biết, các học sinh thường tìm đến cha mẹ, thầy cô, sách vở hoặc Internet thì nay AI có thể đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức, thậm chí điều chỉnh cách giải thích theo độ tuổi và nhu cầu của người sử dụng.
Ở góc độ tích cực, AI có thể trở thành một công cụ học tập hữu ích, giúp trẻ tiếp cận kiến thức, học ngoại ngữ, tìm kiếm ý tưởng và thử nghiệm những cách tiếp cận mới. Sự tiện ích cũng có thể khiến trẻ hình thành thói quen tìm kiếm câu trả lời trước khi tự suy nghĩ. Đây là thách thức trực tiếp đối với giáo viên trong việc tổ chức dạy học và đánh giá năng lực thực chất của học sinh.
Qua tìm hiểu của Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC) cho thấy, có đến 46,8% thiếu niên trong hơn 2.250 em được khảo sát chưa hiểu rõ các rủi ro của AI hoặc chưa biết cách tự bảo vệ mình. Từ đây cho thấy trẻ em không chỉ cần biết thao tác với công nghệ mà còn phải được trang bị năng lực hiểu, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm.
Thực tế đó, vai trò của giáo viên càng trở nên quan trọng. Thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm cuối cùng, người thầy cần quan tâm nhiều hơn đến quá trình học sinh hình thành câu trả lời, cách các em lập luận và khả năng tự giải quyết vấn đề khi không có sự hỗ trợ của AI…
AI có thể hỗ trợ quá trình tư duy của trẻ, nhưng không nên thay thế quá trình tư duy ấy. Nếu một học sinh gặp bài toán khó, sử dụng AI để lấy đáp án rồi chép lại và nộp bài thì công nghệ đã làm thay phần việc quan trọng nhất của việc học. Tuy nhiên, nếu học sinh tự làm trước, sau đó hỏi AI mình sai ở đâu, có cách giải nào khác hay không, thì AI lại trở thành công cụ hỗ trợ rất tốt..
Trong khi đó, giá trị của một bài tập không chỉ nằm ở đáp án cuối cùng mà còn ở quá trình học sinh tự hỏi, tự thử nghiệm, mắc lỗi và điều chỉnh cách làm. Vì lẻ đó, điều giáo viên cần quan tâm không chỉ là học sinh tạo ra sản phẩm gì mà còn là các em đã suy nghĩ như thế nào để hoàn thành sản phẩm đó. Một bài làm có thể rất hoàn chỉnh nhờ AI nhưng chưa chắc phản ánh đúng năng lực của người học.
Trước những thay đổi này, giáo viên cũng cần điều chỉnh cách kiểm tra, đánh giá. Những dạng bài chỉ yêu cầu tái hiện kiến thức hoặc tìm kiếm một đáp án có sẵn sẽ ngày càng bộc lộ hạn chế. Thay vào đó, cần tăng cường các hoạt động yêu cầu học sinh giải thích cách làm, trình bày lập luận, phản biện thông tin, vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế và thể hiện quan điểm cá nhân.
Khuyến nghị, ngành giáo dục cần tăng cường tập huấn, hướng dẫn và hỗ trợ để giáo viên có thể làm chủ AI. Công nghệ có thể giúp đổi mới cách dạy học, nhưng không thể thay thế năng lực chuyên môn, kinh nghiệm sư phạm và vai trò định hướng của người thầy. Điều quan trọng là tận dụng AI để nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì phụ thuộc và đánh mất những giá trị cốt lõi của nghề giáo. Nói cách khác, AI không làm giảm giá trị của nghề giáo. Đặc biệt, công nghệ càng phát triển càng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực chuyên môn, tư duy phản biện và những giá trị nhân văn của người thầy. Người giáo viên không cần cạnh tranh với AI bằng tốc độ cung cấp thông tin, mà cần khẳng định vai trò ở những điều công nghệ chưa thể thay thế: sự thấu hiểu, trách nhiệm, khả năng truyền cảm hứng và đồng hành cùng học sinh trên hành trình trưởng thành.
Tin rằng, việc tích hợp AI vào lớp học có thể mang lại những lợi ích đáng kể, nhất là trong việc duy trì sự liên tục của hội thoại, toạ đàm, hội thảo giữa giáo viên – học sinh, hỗ trợ giáo viên mới học hỏi từ kinh nghiệm của các giáo viên kì cựu và đảm bảo chất lượng nội dung giảng dạy thông qua đánh giá khách quan…Với việc ứng dụng AI trong giáo dục không chỉ dừng lại ở những thành tựu mà còn đặt ra các thách thức lớn, bao gồm đảm bảo tính cá nhân hóa và quyền riêng tư, cũng như giữ vai trò trung tâm của giáo viên trong quá trình giảng dạy…
Từ đây, để vượt qua những thách thức trước sự phát triển như vũ bão của AI, cần có các khung đánh giá toàn diện cho nội dung giáo dục do AI tạo ra, cũng như tiếp tục nghiên cứu và cải tiến các mô hình AI để đáp ứng nhu cầu thực tiễn của giáo dục hiện đại. Ứng dụng AI trong giảng dạy không chỉ mang lại sự tiện lợi và hiệu quả mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong việc cá nhân hóa giáo dục, giúp giáo viên tối ưu hóa quá trình dạy và học trong lớp học. Song song với đó, đặt ra nền tảng cho những bước phát triển tiếp theo, khi AI và giáo dục tiếp tục kết hợp để tạo nên những trải nghiệm học tập sáng tạo và chất lượng hơn, hướng tới một hệ thống giáo dục linh hoạt, phù hợp với kỉ nguyên số hóa.
TS. Hồ Minh Sơn – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế IMRIC)



