Liệu danh hiệu có thay được bằng cấp khi nghệ nhân, nghệ sĩ tham gia đứng lớp? 

(HNTTO) – Mới đây, Quốc hội khoá XVI cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, mở rộng cánh cửa cho nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia giảng dạy và hướng dẫn thực hành về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hoá…

Có thể thấy, một số tranh luận đối với quy định này xoay quanh việc danh hiệu có thể “thay” bằng cấp được hay không. Đồng thời, nhiều câu hỏi trăn trở vẫn còn có thể bỏ ngỏ là chính sách nhân lực của dự thảo đã chạm tới những người sáng tạo tự do vốn là lực lượng đông đảo của công nghiệp văn hóa hay không!?.

Ở lĩnh vực sân khấu truyền thống, chuyện người giỏi nghề nhưng có thể lại “thiếu chuẩn”…Một sốnghệ sĩ của Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP.HCM học nghề theo lối truyền nghề, gắn bó với sân khấu nhiều năm mới được tuyển dụng chính thức do không có bằng cấp. Thế nhưng, vẫn cònnhững người tốt nghiệp chính quy phải học thêm nhiều năm mới đứng vững được trên sânkhấu…Có thể hiểu, chuyện nghề của người nghệ sĩ không chỉ nằm trong tấm bằng mà kết tinh trong hàng chục năm dày công học hỏi, khổ luyện và biểu diễn.

Trong đó, có nhiều nghệ sĩ nắm giữ “vốn nghề” quý nhất của chèo, tuồng, ca trù, nhạc cụ dân tộc hay nghề thủ công truyền thống thường là nghệ nhân lớn tuổi, học nghề từ gia đình, từ phường hội, ít ai có bằng thạc sĩ, tiến sĩ…Hiện hành, với chuẩn trình độ, họ khó có “tư cách” đứng lớp chính thức. Nhà trường thiếu người dạy giỏi nghề, còn tri thức nghề của nghệ nhân thì mai một dần theo năm tháng…

Qua tham khảo dự thảo Luật trình Quốc hội (Tờ trình số 811 ngày 2/10/2026) của Chính phủ đã có những quy định đáng ghi nhận để tháo gỡ nút thắt này. Qua đó, Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú, Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú khi tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành đúng lĩnh vực chuyên môn của danh hiệu được công nhận đáp ứng yêu cầu về trình độ đào tạo đối với nội dung đó. Quy định áp dụng ở trường phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và đại học.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định điều kiện, hình thức tham gia giảng dạy sau khi thống nhất với Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Nghệ sĩ, nghệ nhân, người thực hành và truyền dạy di sản khi ký hợp đồng giảng dạy được trả thù lao theo thỏa thuận, trong khung áp dụng cho chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành. Chuyên gia của doanh nghiệp công nghiệp văn hóa có thể trở thành nhà giáo đồng cơ hữu…

Qua tham chiếu, đây là những bước tiến quan trọng nhằm cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, coi văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng của sự phát triển. Mặc dù vậy, vẫn còn những cách nhìn khác nhau về quy định mới này.

Theo tìm hiểu, báo cáo thẩm tra số 1218 ngày 12/10/2026 của Ủy ban Văn hóa và Xã hội thì cho rằng Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú, Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú là danh hiệu vinh dự Nhà nước trao tặng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng. Đối với trình độ đào tạo gắn với văn bằng theo Khung trình độ quốc gia. Theo Ủy ban, việc công nhận người có danh hiệu “đáp ứng yêu cầu về trình độ đào tạo” có thể vẫn chưa hợp lý.

Theo dự thảo không biến danh hiệu thành văn bằng. Quy định chỉ công nhận đáp ứng yêu cầu trình độ đối với nội dung giảng dạy, hướng dẫn thực hành, và chỉ trong đúng lĩnh vực của danh hiệu. Điển hình, một Nghệ sĩ nhân dân chèo được dạy hát, dạy diễn chèo, nhưng không vì thế mà được hướng dẫn luận văn thạc sĩ hay dạy các học phần lý luận. Phạm vi đã được khoanh lại khá chặt chẽ..

Ở góc độ pháp luật về giáo dục đã thừa nhận đặc thù của ngành nghệ thuật. Luật Nhà giáo năm 2025 giao Chính phủ quy định trình độ chuẩn riêng đối với nhà giáo giảng dạy ngành, nghề trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao…

Theo Nghị định số 93/2026 ngày 31/3/2026 của Chính phủ hướng dẫn Luật Nhà giáo đã giao Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định trình độ chuẩn được đào tạo của nhà giáo giảng dạy ngành, nghề đặc thù trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2025 cho phép người chưa có văn bằng theo yêu cầu vẫn được dạy thực hành nếu có năng lực thực hành nghề phù hợp. Vì lẻ đó, hệ thống pháp luật đã chấp nhận rằng với nghệ thuật, năng lực nghề có thể là thước đo bên cạnh văn bằng.

Tại Nghị định số 93/2026 đã đưa Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú, Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú vào nhóm đối tượng được hưởng chính sách thu hút, trọng dụng làm nhà giáo, bên cạnh người đạt thành tích cao cấp quốc gia, quốc tế trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và các ngành, nghề truyền thống. Chính phủ đã sử dụng danh hiệu làm tiêu chí để xác định người tài cần mời về nhà trường. Tuy nhiên, Nghị định này, điều kiện tuyển dụng nhà giáo vẫn là phải đạt chuẩn trình độ đào tạo theo cấp học, trình độ đào tạo.

Đối với trường phổ thông, người dạy âm nhạc, mỹ thuật phải có bằng cao đẳng trở lên ngành sư phạm phù hợp, hoặc bằng cao đẳng ngành phù hợp kèm chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm. Trong khi đó, Nghệ nhân nhân dân chơi đàn bầu, hát xoan hay sản xuất gốm sứ vừa là người được “thu hút”, vừa có thể không đủ điều kiện để đứng lớp…Nhà nước mời, nhưng cửa chưa mở. Tại dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là để tháo gỡ vấn đề này cho phần dạy thực hành…

Đối với danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ nhân nhân dân được xét qua nhiều cấp hội đồng và do Chủ tịch nước phong tặng, là sự ghi nhận cao nhất của Nhà nước đối với năng lực nghề nghiệp. Việc công nhận danh hiệu cho phần dạy thực hành vì vậy là cụ thể hóa tinh thần đã có trong Luật Nhà giáo và Nghị định số 93/2026/NĐ-CP, chứ không tạo ra một ngoại lệ trái với hệ thống pháp luật…

Cạnh đó, việc lo ngại lạm dụng có thể là có thật nhưng cần được xử lý bằng cơ chế kiểm soát, không phải bằng cách khép cửa. Lo ngại này cần được tiếp thu, vẫn có thể giải quyết bằng những quy định cụ thể như người được công nhận theo danh hiệu không được tính vào tỷ lệ giảng viên để xác định chỉ tiêu tuyển sinh; hợp đồng giảng dạy gắn với học phần thực hành cụ thể; chất lượng giảng dạy được đánh giá công khai.

Danh hiệu được xét theo đợt, với tiêu chí khắt khe. Nhiều nghệ nhân giỏi ở làng nghề, ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhiều người đã cao tuổi, chưa từng được đề nghị xét tặng. Nếu chỉ dựa vào danh hiệu, chính những người cần được mời vào nhà trường có thể sẽ đứng ngoài.

Mới đây, vào 03/10/2026 – ở phiên họp thẩm tra dự án Luật của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, có ý kiến nêu thực tế dù đã có học bổng và chính sách hỗ trợ, một số cơ sở đào tạo trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật vẫn không tuyển đủ chỉ tiêu. Ở những ngành này, hỗ trợ rộng là để giữ ngành, không phải dàn trải. Cụ thể: thiết kế, trò chơi điện tử, hoạt hình đang thu hút đông người học, cần dành học bổng cho người có tài năng. Liệu rằng, có thể phân tầng chính sách hợp lý hơn là cắt bỏ.

Trong khi đó, việc băn khoăn  về danh hiệu bởi câu chuyện “đưa nghệ sĩ vào nhà trường”, vẫnchưa bàn về “giữ người sáng tạo ở lại với nghề”…Bởi, hầu hết lực lượng sáng tạo của công nghiệp văn hóa không làm công ăn lương: nhạc sĩ, ca sĩ tự do, họa sĩ, nhà thiết kế, biên kịch, nhiếp ảnh gia, người sáng tạo nội dung số. Vì, thu nhập ở hợp đồng theo dự án, nhuận bút, tiền bản quyền, sẽ không ổn định và phụ thuộc vào mùa vụ…

Đáng chú ý, sự ưu đãi của dự thảo dành cho nhân lực là miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm. Theo dự thảo, ưu đãi này chỉ áp dụng cho thu nhập từ tiền lương, tiền công của nhân lực chất lượng cao và gắn với ba trường hợp: dự án tại cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa; dự án sản xuất sản phẩm trọng điểm, sản phẩm lõi; hoạt động đào tạo. Cùng với đó, người được hưởng lợi lại chủ yếu là người làm công trong doanh nghiệp, trong các khu sáng tạo. Nếu nhạc sĩ tự do sống bằng tiền bản quyền hay một họa sĩ bán tranh theo hợp đồng có thể không được thụ hưởng…

Qua tham chiếu Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 – đối tượng tham gia bắt buộc là người làm việc theo hợp đồng lao động, kể cả hợp đồng có tên gọi khác nhưng có nội dung về việc làm có trả công và chịu sự quản lý, điều hành của một bên. Người làm việc theo hợp đồng dịch vụ, tự chủ công việc như phần lớn nghệ sĩ tự do, thường nằm ngoài diện này. Có thể họ chỉ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, tự đóng toàn bộ và hưởng ít chế độ hơn. Với thu nhập bấp bênh, không ít người bỏ qua lựa chọn này, chấp nhận rủi ro khi ốm đau, tuổi già.

Cũng theo Nghị định số 93/2026: có 5 điểm ưu tiên khi tuyển dụng nhà giáo cho người có từ đủ 36 tháng kinh nghiệm làm việc thực tế phù hợp với ngành, nghề giảng dạy, nhưng kèm điều kiện thời gian đó phải có đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Thế nhưng, với nghệ sĩ tự do có mười năm biểu diễn chuyên nghiệp theo các hợp đồng dịch vụ rất khó chứng minh được “kinh nghiệm” theo cách hiểu trên.

Nhìn rộng ra ở các nước trên thế giới, vùng lữnh thổ, ví dụ tại Pháp, nghệ sĩ và kỹ thuật viên biểu diễn làm theo hợp đồng ngắn hạn có chế độ bảo hiểm thất nghiệp riêng. Người có ít nhất 507 giờ làm việc trong 12 tháng được hưởng trợ cấp trong những quãng nghỉ giữa các hợp đồng. Có thể về mô hình khác nhau, nhưng cùng xuất phát từ một nhận thức: lao động sáng tạo có tính thời vụ, nên cần một thiết kế an sinh phù hợp chứ không thể áp khuôn theo lao động làm công ăn lương.

Tri thức, kinh nghiệm rất trân trọng của Nghệ nhân là di sản văn hóa –  việc nghề nằm trong đôi tay, giọng hát và ký ức thì không dễ để ghi vào sách vở. Phát huy vai trò của nghệ nhân trong nhà trường có thể không chỉ là bổ sung người dạy mà là cách để di sản được trao truyền cho các thế hệ sau. Ngoài ra, người đang theo nghề sáng tạo, dù trong hay ngoài biên chế, cũng cần được xem xét, hỗ trợ để tiếp nối di sản bằng những sáng tạo mới.

Thông qua bài viết này, rất mong được quan tâm, xem xét: Giữ quy định công nhận danh hiệu đối với nội dung giảng dạy, hướng dẫn thực hành, cần làm rõ ranh giới…Vì, quy định chỉ áp dụng cho phần thực hành đúng lĩnh vực của danh hiệu; người được công nhận không được tính vào tỷ lệ giảng viên khi xác định chỉ tiêu tuyển sinh; điều kiện cụ thể do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định, bảo đảm thống nhất với Luật Nhà giáo và Luật Giáo dục nghề nghiệp…

Nghị định số 93/2026 cần được thiết kế đồng bộ với quy định trên, để danh hiệu vừa là tiêu chí “thu hút” vừa được xem là căn cứ để được đứng lớp phần thực hành. Đồng thời, cần ưu tiên mở cửa cho các nghệ nhân, người thực hành di sản chưa có danh hiệu, thông qua cơ chế công nhận năng lực thực hành nghề bởi hội đồng chuyên môn.

Bên cạnh đó, cần hỗ trợ ghi chép, số hóa các bài truyền dạy của nghệ nhân, để tri thức nghề được lưu giữ lâu dài, không mất đi theo tuổi tác của người giữ nghề; Phân tầng hỗ trợ người học theo hướng hỗ trợ rộng cho các ngành nghệ thuật truyền thống khó tuyển sinh, cần bảo tồn, còn học bổng theo tài năng dành cho các ngành đang hấp dẫn người học.

Song song với đó, mở rộng chính sách tới người sáng tạo tự do. Cần nghiên cứu thêm về ưu đãi thuế đối với thu nhập từ quyền tác giả, quyền liên quan và thù lao sáng tạo của cá nhân trong các ngành công nghiệp văn hóa, thay vì chỉ ưu đãi tiền lương. Giao Chính phủ nghiên cứu cơ chế hỗ trợ nghệ sĩ tự do tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, có thể huy động sự chia sẻ của doanh nghiệp khai thác tác phẩm theo hướng tham khảo mô hình ở một số quốc gia và vùng lãnh thổ…

Tin rằng, công nghiệp văn hóa cũng là ngành của con người. Nhà xưởng, khu sáng tạo hay quỹ đầu tư rất cần, không thể thay thế được người nghệ sĩ, nghệ nhân dám theo nghề và sẵn lòng truyền nghề. Mỗi nghệ nhân, mỗi nghệ sĩ có thể được mời vào lớp học là một di sản sống được lan toả, tiếp nối trong cộng đồng và bạn bè thế giới…Nhà trường mở cửa đón nghệ nhân, nghệ sĩlà một bước tiến cần thiết. Thế nhưng, để thực sự giữ người sáng tạo giữ lửa với nghề, các quy định cần quan tâm hầu hết các chủ thể sáng tạo tự do…

TS. Hồ Minh Sơn

Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam

Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hoá Cộng đồng Việt Nam

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC)